Feb 16, 2010

qar kiristali

qar kiristali

köktin tamghan qar kiristali,
sizar yürekke weten qedrini,
leylep yürgen soghuq tiniqlar,
eslitermu yarning hidini?

qar yüzide chaqnighan jilwe,
eksimidur rohim süriti?
kirpik qishimda süzük bir tamche,
quchaqlaydu eslimilerni.

köpkök asman, ap'aq zimin,
arida sen söyüp liwimni,
érip kétisen qarchuqlirimda,
qaldurup meng'güge sirliringni.




14-hud, shehri Ulm




Jan 30, 2010

mektep tor bitide shexsi tor bet ichish we mekteptiki détallarni yiraqtin ishlitish

girmanyediki unvirsititlarni misalgha alayli:

adette mektep ichide köpligen kompyutirxanilar bolidu, Linuks/Linux sistimisining oqutushtiki artuqchiliqi közde tutulghachqa köpinche kompyutirxanilar linukis sistimisi ishlitidu, az qismi windows ishlitidu. adette resmi oqughuchi bolop mektepke tizimlitip kirgendin kiyin sizge bir shu kompyutérlarni ishletkende kirek bolidighan abunt ismi we parol/shifir biridu (username and password), bu hem sizge birilgen mektep élxet sanduqingizdiki tizimlitish ismi we paroli bilen oxshash bolidu . birilgen shu abunt nami bilen intérnetke ulan'ghan shu kompyutérlarni xalighanche ishliteleysiz (waqt cheklimisi yoq), bu kompyutérlar torgha ulanghan (sür'iti rawrus téz), bolupmu linukis sistimisdiki kompyutérxanilarda mektep yuniks/Unix mulazimettérge qachilanghan her qandaq détalni ishliteleysiz. chong tiptiki bahasi nahayti qimmet bolghan Matlab, ANSYS, Maple, Mathematica din tartip heqsiz Gnuplot qa oxshash détallardin tartip qachilanghan. qanchilik üginimen disingiz shunchilik mumkinchilik yaritip birilgen. her bir tizimlitip kirgende meyli qaysi kompyutérni ishliting, peqet özingizning boshluqighala kirisiz, baklawir, magistir oqughuhilargha 200 MB boshluq birilgen. bu bolshluqni xalighanche ishleteleysiz. doktur oqughuchilargha adette 10 GB birilgen bolidu (bashqa mekteplerde periqler boloshi mumkin). bu boshluqni bu kompyutérlarda ishligen tapshuruqlarni saqlashqa, özingizning shexsi höjjetlirini saqlashqa, mektep bitide achqan tor bitingizning höjjetlirini qoyushqa, hem shexsi kompyutéringizda öyde tapshuruq ishligende muhim höjjetlerni qoyidighan zapas boshluq süpitide hem ishliteleysiz. adette bu boshluq peqet 200MB bilenla cheklenmigen, qisqa waqitta höjjet bir terep qilghanda nechche hesse chong höjjetlernimu waqitliq qoyalaysiz.

1, yiraqtin bashqurush

yuqirda mektep sistimisidiki kompyutérlarda Matlab ke oxshash sizge muhim détallarni ishlitish mumkinlikini iyttuq, likin siz da'im mektepte bolalmaysiz. u détallarni sitwilip ishlitey disingiz bek qimmet, shifiri yishilgen détalni ishlitish hem qanunsizliq. kirek yoq, eger aziraqla ish qilsingiz shu détallarni öydila turup yiraqtin ishliteleysiz. qandaq ishlitish sisitmingizgha baghliq. yeni eger öydimu linuks sistimisi ishletsingiz, köp asan: aldi bilen sistimidiki "ssh_config" digen höjjetni ichip, shu höjjettiki "X11 forwarding no" digen qurdiki "no" ni "yes" ke özgertip qoyisiz. andin sistimidiki kommanda köznikini achisizde töwendikidek buyruq birisiz:
ssh -X abunt-ismi@login.rz.uni-ulm.de

bu yerdiki abunt-ismi sizning mekteptiki kompyutérlargha kirgende ishlitidighan ismingiz shu. @ belgising arqisidiki "login.rz.uni-ulm.de" peqet univirsitit Ulm diki mulazimettirning adrisi, bu adris her mektepte ayrim bolidu, bu uchur mektipingizning tor bitidiki munasiwetlik jaygha yizilghan bolidu, bu adris bizning mektepte töwendiki bette birilgen.



eger mektep tor bitidin tapalmisingiz, udulla mekteptiki mexsus kompyutérgha munaswetlik mesililerge jawab biridighan uchur üstilidiki(info-desk) oqughuchilardin sorisingiz bolidu, ular bekla qizghin yardem biridu. xosh, emdi yuqarqi kommadini öz ehwalingiz boyiche tüzitip bergendin kiyin sizge melum uchurni qubul qilish-qilmasliq heqqide su'al soraydu, "yes" la dep jawab birisiz. andin sizdin parol soraydu, yene shu mekteptiki kompyutérlarni ishlektendiki parolni ishlitisiz. telyingiz bolsa emdi siz öyingizde turupla mekteptiki boshluqingizgha kirdingiz digen gep. abiyamqi Matlab détalini emdi achalaysiz, hem xalighanche ishliteleysiz. likin özgertekn yaki yingidin qurghan netjiler shu mekteptiki boshluqingizda saqlinidu. "scp" komandisi arqliq öz kompyutiringizgha xalighan waqitta köchürwalalaysiz. isngizde bolsun, Matlab bu yerde yenila mekteptiki kompyutérda ijra qilinwatqan bolidu, siz peqet yiraqtin bashqurisiz we netjisini köreleysiz. tiximu iniq bolsun üchün töwendiki sin höjjitini ishlep youtube qa chiqirip qoydum.



bilip turuptimen, köpinchinglar windows ishlitisiler. yuqarqi usul windows ta aqmaydu. likin windowstimu oxshash ishni qilghili bolidu, shunisi sel awarchiliq. buning üchün siz kompyutiringizgha PUTTY bilen Cygwin détalini qachilishingiz kirek. qachilap bolghandin kiyin détallarni aziraq tengsheysiz, qandaq tengshesh töwendiki höjjette resimlik qilip iniq körsitilgen(höjjet adrisi). shu boyche qilsingizla bolidu. men buni sinap baqqan, tes emes. höjjetni terjime qilip yürmidim, eger su'allar bolsa sorisingizla bolidu. eger détal ishletmeymen, peqet shu boshluqimgha kompyutérimdin höjjet yötkeymen yaki mekteptiki boshluqimdin öydiki kompyutérimgha höjjet chüshürimen disingiz tiximu asan. buning üchün Winscp (adrisi) digen détalni qachilisingizla bolidu. kirish usuli yuqarqigha oxshishidu, peqet ulinish köznikidiki birinchi qurgha mektipingizdiki mulazimettrining adrisini, (yuqarqi misaldiki "login.rz.uni-ulm.de") astidiki qurgha abunt ismingiz bilen parolni biripla kirsingiz bolidu, xuddi resimdikidek:



2, mektep boshluqingizda shexsi tor bet qurush

diqqet qilghan bolsingiz, abiyam biz mekteptin bergen boshluqingizda shexsi tor bet qurghili bolidighinini iytqanduq, emdi buni qandaq qilish toghirsida sözleymiz.
1. Linux sistimida:
mekteptiki Linux sistimidiki kompyutirgha tizimlitip kiregendin kiyin "Home" digen munderije ichige yingi bir höjjet qisquch qurusiz hem ismni "public_html" dep qoyisiz. eger siz HTML bilen aziraq tonush bolsingizla ishliringiz asan bolidu. özingiz ishligen tor bet höjjitini (HTML, XML...) shu yingi qurghan höjjet qisquchqa qoyisiz. qa'ide boyiche ana HTML höjjitining ismi choqum "index.html" boloshi kirek. bu ishlarni püttürgendin kiyin shu höjjetlerni internettiki bashqilarning körelishi üchün bu höjjet qisquchining qolupini yishiwitishingiz kirek. buni shu höjjet qisquchning "properties/属性" digen yiridiki "permission" qismini muwapiq özgertisingizla bolidu. yuqarqilarni kommanda qurida qilish bek asan, riti boyiche (diqqet, komadilar tom xet boyiche birilidi):

1.cd .. ##bu kumanda arqiliq barliq qollanghchilar bar tizimlikke kirisiz
2. chmod +x abunt-ismi ## bu yuruq sizge dital ishlitish hoquqi biridu
3. cd abunt-ismi ##özingizning "Home" munderijingizge kirisiz
4.mkdir public_html ## public_html höjjet qisquchni qurusiz
5.chmod 711 public_html ##public_html höjjet qisquchidiki höjjetlerni bashqa qollanghuchilarmu köreleydighan hoquq biridu
6. emdi torbet höjjetliringizni bu public_html qisquchigha köchürüng
7. ish tamam. emdi xalighan tor bet körgüchni ichip mektep tor adrisining arqisigha "~abunt-ismi" ni qoshup "enter" kunupkisini cheksingizla özingizning tor bitini köreleysiz. miningkide mundaq:

http://www.uni-ulm.de/~bkuerban
aldidikisi mektipimizning tor adrisi. keynidiki mining abnit ismim.

yuqarqi ishlarni öyingizde turupmu qilalaysiz, Linukis ishletsingiz bashta chüshendürülgen "ssh -l abunt-ismi@mektep-mulazimettir-adrisi" boyiche tizimlitip kirip yuqarqi 5 qedem boyiche kirsingizmu bolidu. eger windows kompyutirida qilimen disingiz usul töwendikiche:
1. start-->run-->cmd 开始->运行->cmd
2.ftp mektep-mulazimettir-adrisi(yuqarqi misaldiki "login.rz.uni-ulm.de")
3.cd ..
4. chmod +x abunt-ismi
5.cd abunt-ismi
6. mkdir public_html
7. chmod 711 public_html
8. tor bet höjjetlringizni boshluqingizgha köchürüng, "put" yaki "mput" buyruqni ishletsingiz bolidu. 把你的网页文件上传至 "public_html" 目录,ftp命令是:"put" or "mput"
9. ish pütti, aldinqi abzasitiki linukis sistimidiki ussulning 7-qedimini tekrarlang

Jan 3, 2010

مەن ئاق بايراق ئەمەس



مەن ئاق بايراق ئەمەس
ئابدۇرەھىم ئۆتكۈر

1
كۈمۈش كەبى يالتىراق،
مەرۋايىتتەك پارقىراق.
بىر چوققا بار ئاسمانغا مەغرۇر بېشى تاقاشقان،
ئۇنىڭ ئېتى خانتەڭرى، تەڭرىتاغقا جايلاشقان.

مەشرىقتىن چىقسا ئاپتاپ،
ھەممىدىن ئاۋۋال باشلاپ،
شۇ چوققىنى سۆيىدۇ مەڭزىنى يېقىپ مەڭزىن،
ئۆتۈپ ئۇنىڭ قېشىدىن، غەربكە بارار ئاندىن.

كېچە بولسا تولۇن ئاي،
ئۆتمەيدۇ ئۇندا قونماي.
يەتتە يۇلتۇز ھەم ھۈكەر، زۇھەل بىلەن مۇشتىرى.
ئۇنى يوقلاپ ئۆتىدۇ تەزىم قىلىپ ھەر بىرى.

ئېرىمەيدۇ قىش-يازى،
ئاق شايىدەك قار-مۇزى.
كۆكرىكىگە تاقاقلىق تەبى'ئەتنىڭ ئەكسى --
تاشنى يەرىپ چىققان ئۇ مۆجىزە قار لەيلىسى.

شۇڭلاشقىمۇ بۇ چوققا،
بەزى بولۇپ ھۆرلىقا.
كۆرۈنىدۇ كۆزلەرگە ئاق ئېچىلغان گۈل كەبى.
ياكى باھار كۈنلىرى ئاققۇ قونغان كۆل كەبى.

2
بۇنى بىلمەي بىر جاناب،
خانتەڭرىگە بىر قاراپ،
دەپ تاشلىدى: "بۇ چوققا يىراقتىن قارىماققا --
ئوھشايدىكەن ئەل بولغان قوشۇن تۇتقان بايراققا".

3
خانتەڭرى بۇنى ئاڭلاپ،
كۈلۈۋەتتى قاھقاھلاپ.
دېدى: نەدە چوڭ بولغان بېشى قاپاق جانابسىز،
قۇلاق سېلىڭ قالمىغاي بۇ گەپىڭىز جاۋابسىز.

دەرۋەقە ئاق مەن ئۆزۈم،
ساقال-چېچىم ھەم يۈزۈم.
لېكىن ھەرگىز ئەمەسمەن سىز دېگەندەك ئاق بايراق،
تەبى'ئىتىم-مىجەزىم ئاق بايراقتىن بەك يىراق.

ئادەمئاتا ھەم ھاۋا،
جەننەتتىن چىققان چاغدا،
تۈنجى تۇغۇلغان ئوغلى مەن ئىدىم بۇ زېمىندا،
بوز ئېچىپ، ئۇرۇق چاچقان يېشىل ۋادى تەرىمدە.

نوھنىڭ كېمىسى توپاندا،
يول تاپالماي ئازغاندا،
ئاغزىمغا زەيتۇن چىشلەپ بارغان كەپتەر مەن ئىدىم.
ھاياتلىقنىڭ نىشانى -- ئاشۇ خەۋەر مەن ئىدىم.

قوش مۈڭگۈزلۈك ئىسكەندەر
باشلاپ كەلگەندە خەتەر،
ئۇنىڭ ئۆتەر يولىنى توسۇپ قويغان مەن ئىدىم،
شەرقلىقنىڭ كۈچىنى تونۇتۇپ قويغان مەن ئىدىم.

يىپەك يۈكلىگەن كارۋان،
قوڭغىراق جاراڭلاتقان.
ئاشۇ قەدىم يوللاردا ھەم قورۇقچى-پاسىبان،
ئاش-تۇز بەرىپ كارۋانغا ھەم بولغانتىم ساھىپخان.

ئەي جانابىي مۇھتەرەم،
بىلىپ قويۇڭ شۇنى ھەم.
تارىخ دېگەن كىتاپنىڭ خېتى مەندە پۈتۈلگەن،
نى-نى چىگىش تۈگۈنلەر مېنىڭ بىلەن يېشىلگەن.

قەغەز، كومپاس، مەتبە'ئە،
دورا دېگەن مۆجۈزە
مەندىن ئۆتۇپ جاھانغا تارالغان ھەم كېڭەيگەن،
مەدەنىيەت بۆشىكىن ئوز قولۇمدا تەۋرەتكەن.

4
دېمەك تا ئەلمىساقتىن --
بېرى بارمەن ئۇزاقتىن.
شۇڭا بېشىم ئاقارغان، ھەتتا كىيگەن تونۇم ئاق،
لېكىن ئۆزۈم ئەمەسمەن سىز ئېيتقاندەك ئاق بايراق.

بۇ ھۆر زېمىن ۋەتىنىم،
ئاڭا باغلىق جان-تېنىم،
چاچ-ساقالنىڭ ئاقلىقى -- تارىخ قەسىرىنىڭ ئۇلى،
كۆككې تاقاشقان بېشىم شۇ ۋەتەننىڭ سىمۋولى.

قارا بۇلۇت توسسىمۇ،
چاقماق كېلىپ سوقسىمۇ.
ئېگىلمەستىن بۇ بېشىم مەغرۇر تۇردى ھەممە ۋاق،
قانداق قىلىپ مەن ئەمدى بولۇپ قالاي ئاق بايراق.

قەلبىم قىزىل چوغ تۇرۇپ،
قىزىل تۇغنى كۆتۇرۇپ.
كېتىۋاتسام مەردانە ناخشام غالىب، ياڭغىراق،
قايسى يۈزىڭىز بىلەن مېنى دەيسىز ئاق بايراق
!


quotes from myself/ xatéremdin üzündiler

1.(in English) world should stay as colorful as it is, any kind of forceful assimilation is inhuman, and only demise human wisdom!!! ##its a part of conversation with a friend in Facebook, we were talking about our endangered culture. really pissed by the facts, what happening in my motherland. fighting against assimilation, protecting our colorful and unique culture is not merely nationalism as some people say. if you do it in a right way, it is indeed a humanitarian act! because diversity inspires human thoughts

2.(in Uyghur) shundaq bilimlik bolghinki tebi'et sanga nime üchün dep su'al qoyalmaydighan bolsun. ##toluq ottura mektepning birinchi yilliqida, kichisi öyge at harwidida paxal toshiwatqanda xatiremge yazghan idim. kiche yultuzi sanaqsiz, jimjit, ghayiler kelgüsige cheksiz telpünette shu chaghlarda. hazir bildimki, tebi'etning mezmuni heqiqeten cheksizlik bilen ibarilinidiken...


3. (in Uyghur) böre, toghraq, xantengri---manga mushularla yitip ashidu. ## girmanyege kilip his qilghan. bir adem üchün melum rohi térekler lazim bolidiken, bolopmu yalghuzluq, japaliq muhitlarda qalghanda bel qoyiwetmeslik üchün öz rohiyitingizdin melum küch izdeydikensiz. böre millitimizning qedimi tutimi, uning tutim boloshining hem sewebi bar. böre nahayti eqilliq haywan, bir misal: deryadin ötüshke toghra kelgen ana böre öz küchüklirini aman isen ötküzüsh üchün ölgen kala(yaki bashqa haywan?)ning dowsiqini ekilip aghzi ochuq qismni özi chishlep su kirgüzmestin, qalghan qismni küchüklirige chishlitip birla qitimda ötüp ketken ishlar bolghanken.böre yene nahayti intizamchan, ow qilghanda top qilidu, hemme wezipini bölishiwilip istiratigiyelik owlaydu, eger yol bashchi böre hangdin sekrise, bashqa börilermu egiship sekreydu. böre yene köndürmek eng tes yawayi haywan, buni charwichilar bek bilidu. böre ow qilghanda bashqa göshxur haywanlargha qarighanda eng waz kechmeydighini, bir nersige irishmigiche boldi qilmaydu. qehirmanliqni ulughlighan ata-bowilirimiz belki börining mushu xusyetlirige köre uni ulughlap tutim qilghan boloshi mumkin. dimek bir uyghur perzenti bolosh süpitim bilen mendimu shundaq roh boloshi kirek. bolopmu putbol oynighanda;-)



##toghraq--- bu heqiqeten alahide bir derex, zadi qanchilik uzun yashaydighanliqi iniq emes, kishilerning diyishiche az digendimu ming yil yasharmish. su bolmasliq seweblik qarimaqqa qurup ketkendek bir tüp toghraq su kelgen haman yene yingiwashtin kökleydiken. teklimakandiki intayin qurghaq, timpiratura özigirish nahayti chong bolidighan, shundaq nachar muhitta yashaydighan bu hayatliqqa eng mas kilidighan söz---chidamliq, her qanche qum boran kelsimu igilmestin turidighan meghrur jismi. shu zimida yashighan ikenmiz, bizdimu xuddi toghraqqa oxshash chidamliq boloshimiz kirek. shunga deymen xeqlerge: "untup qalmanglar, toghraq bizning simwolimiz" dep.


##xantengri--- bu choqqining töwendiki resmini körsingizla, bowilirimizning nimishqa bu choqqini shundaq atighanliqini ejeblenmeysiz. resimni körgendin kiyin abdurihim ötkür ependining "men aq bayraq emes" digen shi'irini oqung, hemme mezmun shu yerdin chiqidu. u shanliq tarixning simwoli hem shahidi, del shu choqqining aldidiki tékes jilghisida kök türklerning xani Istemi qaghan orda tikip paytexit qilghan. u choqqa sizge bir xil igilmes roh, ilahi güzellik bilen birleshken qehirmanning simasini biridu. uning ashu pichaq bisidek ötkür qirliri hem ölmes sha'irimizgha ilham bolghan boloshi mumkin. teb'i, uningdiki ötkürlük, uningdiki meghrurluq bizdimu boloshi kirek! shu jayda toghuluq chong bolghan manga oxshash bir uyghur perzenti üchün u hem wetenning simwoli!!!

Jan 2, 2010

2009-yildiki yaqturghan kinolar

bu ydildiki kinolar her halda yaman emes, kinoni köriwirip kinogha bolghan telepmu bek iship kitiwatamdu, barghanche köp yaraydighan kino chiqmaq tes bolop qaldi;-) töwendikiliri ötken yilda eng yaqturghan kinolar:
1. avatar
2. invention of lying
3. (500) days of summer
4. monsters and aliens
5. 9
6. Terminator-salvation

bularning ichide Avatarni bekla yaqturdum, töwendikisi shuningdin qisqiche tesirat
Avatar kinosi
youtube adrisi

kino fantaziyedimu yaman emes ishliniptu, jiq yerliri ademni heyran qalduridiken, merkizi idiye jehettimu ademni bir xil teb'etke yiqinlashturidiken. qarighanda aptor Brazilyede kisilwatqan tropik belbagh ormanliqliri, afriqidiki yerlik milletlerning tebi'etni küyleydighan naxsha usulliridin xili ilham alghandek turidu, kim bilidu, bizdinmu ilham aldimu tixi...

ri'alliq köpinche achchiq bolidken, bolopmu biz üchün. tünügün Avatar digen filimni körwitipmu shundaq könglüm buzuldi. bolopmu yerlik qewimlerning öz zimini yatlar teripidin köz alidida gumran boliniwatqanliqi, alahide qurallargha pichaq bilen teng kelgili bolmasliqtek achchiq ri'alliq; mewjudluqining belgisi, kelgüsining ümidi bolghan ghayet derexning yatlarning qolida köyüp yiqilighanda hichbir yardemchisiz qalghan kishilernig tökken yashliri... "ümidsiz insanning sheytan bilen perqi yoq"digendek, ular yenila ittipaqliship, pütünley qirilip yoqulushtek wehime bolsimu öz qehirmanining "... bu bizning ziminimiz" dep xitab qilghanda kishilernig oqyalirni kötürüshüp tentene qilishliri "Brave Heart (qeyser yürek)" kinosidiki bezi körünüshlerni eslitip qoyidiken. kinoni körwitip shu yirige kelgende, rastimni iytsam közümge teklimakan körinip ketti. tarim boylirida her yili nechche yüz ming giktar tizlikte tüzliniwatqan*, [b]tektimakan (teklimakan)[/b] diki hayatliqning simwoli bolghan toghraq derexliri; nechche yil tiriqchiliqqa ishlitilip andin tashliniwatqan yerler; toghraqning qoghdishidin mehrum bolghan ziminning xuddi "qum basqan sheher" romanidiki [b]qolingizda siqimdisingizmu turmaydighan kichik hem ushshaq, sansiz, likin özining dehshetlik xaraktirini shamalda tuydurmay asta yötkülüp sheherlerni yutiwitidighan [/b] qum-boran destidin xaniweyran boliwatqan yerler... teklimakandiki bowayning amalsizliqtin tökken yashliri...

ishqilip bu filimni bi körüshinglarni qattiq tewsiye qilimen:-)

*: kitab, "bu yerde kiyinkilerningmu heqqi bar"

http://www.imdb.com/video/imdb/vi531039513